ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ

କାହ୍ନୁ ଚରଣ ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ

କଥାସାହିତ୍ୟର ଅନନ୍ୟ ସ୍ରଷ୍ଟା କାହ୍ନୁଚରଣଙ୍କ ଏହି ଉପନ୍ୟାସ 'ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ' ପାଠକଙ୍କୁ ଏକ ଏପରି ରହସ୍ୟମୟ ଜଗତକୁ ନେଇଯାଏ, ଯାହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରହିଛି ଏକ 'ଅନ୍ଧାରୀ ମୁଲକ'-। ପୁସ୍ତକର ନାମଟି ହିଁ ଏକ ଗଭୀର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ— ଏହା କ’ଣ କୌଣସି ଶାସକର କ୍ରୂର ସତ୍ୟ, ନା ନିର୍ଯ୍ୟାତିତ ମଣିଷର ମୁକ୍ତିର ଏକ ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ ? ସୁରଙ୍ଗ ନାମକ ଏହି କାଳ୍ପନିକ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମାନବିକତା ଶୋଷଣର ଅନ୍ଧକାରରେ ହଜିଯାଇଥିଲା-। ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପାଠକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ଅଭିପ୍ରେତ ଏକ ସାମାଜିକ ବିପ୍ଳବର ରୋମାଞ୍ଚକର ଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ କରେ ।

'ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ' କେବଳ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ଏହା ମଣିଷର ଅନ୍ତରର ଜାଗରଣର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାୟ ସୀମା ଲଂଘିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ କିପରି ସାହସୀ ହୋଇ ଠିଆ ହୁଏ, ତାହା ଏଥିରେ ଖୁବ୍ ନିଖୁଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି-।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଏହି ଗଳ୍ପଟିର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ବହୁ ବର୍ଷ ତଳର ଏକ କାଳ୍ପନିକ ରାଜ୍ୟ 'ସୁରଙ୍ଗ' ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ଏକ 'ଅନ୍ଧାରୀ ମୁଲକ'ର ଅଂଶବିଶେଷ । ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅତି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା । ସେଠାରେ ଆଲୋକ ଦେଖିବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅଭ୍ୟାସଗତ ଅସୁବିଧା ପାଲଟିଥିଲା, ଅର୍ଥାତ୍ ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନତା ଓ ଭୟର ଅନ୍ଧାରରେ ରହିବାକୁ ଶିଖିଯାଇଥିଲେ । ସୁରଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଅତି ମନୋରମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକାର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ଅତି ନିର୍ମମ । ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଜର ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତି ମନେକରୁଥିଲେ ଏବଂ ମଣିଷର ଜୀବନକୁ କୁଟାକାଠି ପରି ତୁଚ୍ଛ ମଣୁଥିଲେ ।

ସେହି ସମୟରେ ରାଜ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷା ବନ୍ଦ ଥିଲା, ଯେପରିକି ଲୋକଙ୍କ ଆଖି ନ ଫିଟେ । ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଯାତାୟାତ ଉପରେ କଠୋର କଟକଣା ଥିଲା, ଏବଂ ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ସବୁବେଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦ୍ରୋହୀମାନଙ୍କ ଖବର ଦେଉଥିଲେ । ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବିନା ପାରିଶ୍ରମିକରେ 'ବେଠି' ଖଟିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ସାମାନ୍ୟ ଭୁଲ୍ ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ଥିଲା ଅତି ସାଧାରଣ କଥା-। ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ନଥିଲା । ଏପରି ଏକ ଗୁମ୍‌ସୁମ୍‌ ପରିବେଶରେ କାହାଣୀଟି ଗତିଶୀଳ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ନ୍ୟାୟ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା-।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର

ରାଜା ପ୍ରପଞ୍ଚ ସିଂହ: ସୁରଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟର ଜଣେ ପ୍ରତାପୀ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଶାସକ । ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ରାଜ୍ୟଟା ରାଜାଙ୍କର ଖେଳଘର ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଦାସ ।

ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳ: ଯାତନା ଗ୍ରାମର ଗଉନ୍ତିଆ, ଯିଏ ନିଜ ନାମ ଅନୁସାରେ ହିଁ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ । ସେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମକୁ ଅମୃତ ବୋଲି ମାନନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରନ୍ତି ।

ବାବାଜି ଆତ୍ମାରାମ (ନିରୀହ ନାୟକ): ଜଣେ ସଂସାର-ବିରାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଯିଏ ଅତୀତରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଅକୁ ହରାଇ ବିଛାମାଳ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ । ସେ ଧାର୍ମିକ ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମାଜର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟଥିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଅଜୟ: ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳଙ୍କ ପୋଷ୍ୟପୁତ୍ର, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ସେ ଆତ୍ମାରାମଙ୍କର ହଜିଯାଇଥିବା ପୁଅ । ସେ ଉତ୍ସାହୀ, ନିର୍ଭୀକ ଏବଂ ଅନ୍ଧାରି ମୁଲକରେ ଆଲୁଅ ଜାଳିବାକୁ ବଦ୍ଧପରିକର ।

ସୁନୀତି: ଅଜୟର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ମାଆ, ଯାହାଙ୍କୁ ରାଜା ଅକାରଣ ସିଂହ ବଳପୂର୍ବକ ନଅରକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ । ସେ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳଙ୍କ ଘରେ ‘ଧାଈମା’ ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି ।

ମନ୍ତ୍ରୀ ଫିସାଦ: ରାଜା ପ୍ରପଞ୍ଚଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସୀ ଏବଂ କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀ । ସେ ସବୁବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନୂଆ ନୂଆ ଫିସାଦ ବା କୌଶଳ ବାହାର କରନ୍ତି ।

ବିକ୍ରମ ଓ ନିର୍ଭୀକ: ସମାଜରୁ ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହୋଇ ଦସ୍ୟୁ ସାଜିଥିବା ଦୁଇଜଣ ବୀର ଯୁବକ, ଯିଏ ଧନୀଙ୍କୁ ଲୁଟି ଗରିବଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ରହସ୍ୟମୟ ‘ଅନ୍ଧାରୀ ମୁଲକ’ରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ଧାରର ରାଜତ୍ୱ ଚାଲେ । ଏହି ମୁଲକର ସୁରଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଅକାରଣ ସିଂହଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରପଞ୍ଚ ସିଂହ ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କରନ୍ତି । ନିଜର ଶାସନ ଗାଦିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ସେ ଏକ ଅତି ନୃଶଂସ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି– ପିତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଯୁବତୀ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ‘ସତୀଦାହ’ କରିବା । ଗଡ଼ ପରିଖା ବାହାରେ ଚିତା ଜଳେ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ ସେହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟକୁ ଚାହିଁ ରହନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଶାସକ ପ୍ରତି ଥିବା ଘୃଣାକୁ କ୍ରୋଧରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ ।

ଏହି ସମୟରେ ‘ଯାତନା’ ଗ୍ରାମର ଗଉନ୍ତିଆ ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ବିଦ୍ରୋହଙ୍କ ଘରେ ‘ଅଜୟ’ ନାମକ ଏକ ଯୁବକ ବଢ଼ୁଥାଏ । ଅଜୟର ମନରେ ନିଜ ଶୈଶବର କେତେକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ମୃତି ବାରମ୍ବାର ଉଙ୍କି ମାରେ– ଏକ ଅନ୍ଧାର ରାତିର ଝଡ଼ ବର୍ଷା, କେତେକ ଲୋକଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଏବଂ ତା’ର ମାଆକୁ ଟାଣି ନେଇଯିବା । ବିଦ୍ରୋହଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତିଙ୍କ ସହ ଅଜୟର ସମ୍ପର୍କ ଅତି ନିବିଡ଼ ଥାଏ ।

ରାଜ୍ୟର ଅବସ୍ଥା ଦିନକୁ ଦିନ ବିଗିଡ଼ିବାରେ ଲାଗିଥାଏ । ମନ୍ତ୍ରୀ ଫିସାଦ ଏବଂ କଟୁଆଳ ବେହିଆ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହଳଧର ବିଶୋଇଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦରୀ ଝିଅ ଗୋଲାପକୁ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ବନ୍ଦିନୀ କରି ନେଇଯାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଦସ୍ୟୁପତି ବିକ୍ରମ ଏବଂ ନିର୍ଭୀକ ସମାଜରୁ ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହୋଇ ଦସ୍ୟୁ ସାଜିଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ଧନୀଙ୍କୁ ଲୁଟି ଗରିବଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଅମଲାମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

କାହାଣୀର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ଅଜୟ ବିଛାମାଳ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ବାବାଜି ଆତ୍ମାରାମଙ୍କୁ ଭେଟେ । ଅଜୟ ଏବଂ ଆତ୍ମାରାମ ଜାଣି ନଥାନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ବାସ୍ତବରେ ପିତା ଓ ପୁତ୍ର । ଅଜୟ ବାବାଜିଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼ି ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ ।

ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗରେ ବନ୍ଦୀ କରାଯାଏ । ଏହା ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସୀମା ଲଙ୍ଘିଯାଏ । ଅଜୟ ଏବଂ ବାବାଜି ଆତ୍ମାରାମଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରଜା ଏକଜୁଟ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ହାତରେ କୋଡ଼ି, କାଙ୍କ ଏବଂ ଟାଙ୍ଗିଆ ଧରି ସୁରଙ୍ଗ ଗଡ଼ ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ନିର୍ଭୀକ ରାଜପୁତ୍ର ଉଦ୍ଧତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯିଏ ନାରଣ ଜେନାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଘଟଣା ବିପ୍ଳବର ନିଆଁକୁ ଆହୁରି ତେଜିଦିଏ ।

ଶେଷରେ, ବିଦ୍ରୋହୀ ଜନତା ସୁରଙ୍ଗ ଗଡ଼ର ମେଘନାଦ ପାଚେରୀ ଭାଙ୍ଗି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ରାଜାଙ୍କ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ହାର ମାନନ୍ତି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇ ପଳାୟନ କରନ୍ତି । ରାଜପ୍ରାସାଦ ଚାରିଆଡ଼େ ନିଆଁ ଜଳିଉଠେ । ବାବାଜି ଆତ୍ମାରାମ ରାଜା ପ୍ରପଞ୍ଚଙ୍କୁ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ରାଜା ଅନୁତପ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମାରାମଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବେ ଅନ୍ଧାରି ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟେ ଏବଂ ଆଲୋକର ଆଗମନ ହୁଏ ।

କାହାଣୀର ଶେଷରେ ଲେଖକ ପାଠକଙ୍କୁ ପୁଣି ସେହି ‘ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ’ର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଫେରାଇ ନିଅନ୍ତି । ଜଣେ ବନ୍ଧୁ ନିଜ ବନ୍ଧୁର ନିଦ ଭାଙ୍ଗି ଦେବା ପରେ ସେ ପଚାରେ, “ସେ କିଟି କିଟି ଅନ୍ଧାର କାହିଁ ?” କାହାଣୀଟି ସେଇଠି ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଅଧିକାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଏକ ଚିରନ୍ତନ ଭାବ ଜାଗ୍ରତ କରେ ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

କାହ୍ନୁଚରଣ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ‘ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ’ ଉପନ୍ୟାସଟି ପଢ଼ି ଶେଷ କରିବା ପରେ ପାଠକର ମନ ଏକ ଅଜଣା ଆବେଗ ଏବଂ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନରେ ଭରିଯାଏ । କାହାଣୀଟି ଯେଉଁ ‘ଅନ୍ଧାରୀ ମୁଲକ’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ଅନ୍ତ ଘଟିଛି ଏକ ପ୍ରକାଣ୍ଡ ବିପ୍ଳବ ଏବଂ ଅନ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ମଣିଷର ଅନ୍ତରର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଜାଗରଣ । ଯେଉଁ ସମାଜରେ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ଧାରରେ ରହି ରହି ଆଲୁଅକୁ ଡରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେହି ଲୋକମାନେ ହିଁ ଶେଷରେ ହାତରେ ମଶାଲ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ରାଜପ୍ରାସାଦ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ସାହସ କଲେ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ କୌଣସି ଯାଦୁରେ ହୋଇନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ହୋଇଛି ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଅଜୟର ନିର୍ଭୀକ ନେତୃତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ । ବିଦ୍ରୋହ ବିଶ୍ୱାଳ ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ହୋଇ ପଶୁ ପରି ବଞ୍ଚିବା ଅପେକ୍ଷା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବା ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେୟସ୍କର । ସେ ଯେତେବେଳେ ଫାଶୀ ଖୁଣ୍ଟ ଆଗରେ ଠିଆ ହୋଇ ଲୋକଙ୍କୁ ମାନବିକତାର ପାଠ ପଢ଼ାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପାଠକ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି କୌଣସି ରାଜାର ସିଂହାସନରେ ନଥାଏ, ବରଂ ତାହା ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ଏକତାରେ ଥାଏ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଭାଗରେ ବାବାଜି ଆତ୍ମାରାମ ଏବଂ ରାଜା ପ୍ରପଞ୍ଚ ସିଂହଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା କଥୋପକଥନ ମାନବିକତାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦର୍ଶନ । ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜକୁ ‘ଚଳନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ’ ବୋଲି ଭାବି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ କପାମଞ୍ଜି ପରି ତୁଚ୍ଛ ମଣୁଥିଲେ, ସେ ଶେଷରେ ନିଜକୁ ନିଃସହାୟ ଏବଂ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପାଇଲେ । ତାଙ୍କର ନିଜ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବିପଦ ବେଳେ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆତ୍ମାରାମ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନୁତାପ ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ପଥ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ, କୌଣସି ବିପ୍ଳବ କେବଳ ରକ୍ତପାତରେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ଏକ ନୂତନ ବିଚାରଧାରାର ଜନ୍ମରେ ହିଁ ଏହାର ସାର୍ଥକତା ଥାଏ । ଆତ୍ମାରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ, ସମାଜର ଦୁଃଖରୁ ଦୂରେଇ ରହି ଜଙ୍ଗଲରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଅପେକ୍ଷା ସମାଜ ଭିତରେ ରହି ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ।

କାହାଣୀର ଆଉ ଏକ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ଦିଗ ହେଉଛି ସୁନୀତି, ଅଜୟ ଏବଂ ଆତ୍ମାରାମଙ୍କର ପୁନର୍ମିଳନ । ପନ୍ଦର ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘ ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଏବଂ ଅତ୍ୟାଚାର ପରେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପାଠକର ଆଖି ଲୁହରେ ଭରିଯାଏ । ସୁନୀତିଙ୍କର ବେଦନା ଏବଂ ଅଜୟର ସାହସ ସେହି ‘ଅନ୍ଧାରୀ ମୁଲକ’ରେ ଏକ ନୂଆ ଆଲୋକର କିରଣ ସଦୃଶ-। ଲେଖକ ଏହି ମିଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ ସତ୍ୟକୁ ଯେତେ ଚାପି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିନେ ନା ଦିନେ ତାହା ପ୍ରକାଶ ପାଇବ ହିଁ ପାଇବ ।

‘ସ୍ୱପ୍ନ ନା ସତ୍ୟ’ କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ଚିରନ୍ତନ ଜୀବନ ଦର୍ଶନ । ଏଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଚରିତ୍ର– ବିକ୍ରମ ଓ ନିର୍ଭୀକଙ୍କ ପରି ଦସ୍ୟୁ ହେଉ କିମ୍ବା ଦୁରିଆ ଗଣ୍ଡା ପରି ଚୋର ହେଉ– ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି ମାନବିକତାକୁ ଲେଖକ ଖୋଜି ବାହାର କରିଛନ୍ତି । ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ କେହି ଜନ୍ମରୁ ଖରାପ ନୁହେଁ, ବରଂ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହିଁ ମଣିଷକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ ।